Bóle miesiączkowe u nastolatek – przyczyny, objawy i skuteczne sposoby łagodzenia

Skąd się biorą bóle miesiączkowe u nastolatek?

Bóle miesiączkowe u nastolatek mogą mieć wiele różnych przyczyn. Podstawową jest fakt, że w trakcie okresu doświadczamy skurczów macicy, które mają na celu wydalenie przez pochwę złuszczonego endometrium i wydzieliny menstruacyjnej. Proces ten stymulowany jest przez prostaglandyny (podobnie jak poród).

Czym jest bolesne miesiączkowanie?

Przy bolesnym miesiączkowaniu dobrze jest rozumieć różnicę między bólem fizjologicznym a patologicznym. Ten pierwszy jest „standardowy” i swoją przyczynę ma w normalnych procesach zachodzących w ciele osoby menstruującej. Natomiast ból patologiczny ma swoje źródło w nieprawidłowościach (np. PCOS, mięśniakach macicy czy endometriozie), utrudnia normalne, codzienne funkcjonowanie i wymaga leczenia.

Ból fizjologiczny też zasługuje na naszą uwagę i jeśli go odczuwamy, powinnyśmy szukać ulgi i nie ignorować problemu. Pamiętaj – nikt jeszcze nie dostał medalu za dzielne (i niepotrzebne) znoszenie cierpienia w trakcie okresu ;)

Pierwotne bolesne miesiączkowanie – naturalny mechanizm organizmu

Pierwotne bolesne miesiączkowanie to silne skurcze w podbrzuszu w trakcie okresu, niespowodowane przez jakąkolwiek chorobę, tylko przez naturalną aktywność prostaglandyn – hormonów stanu zapalnego.

Pierwotne bolesne miesiączkowanie pojawia się zwykle kiedy?

Bolesne okresy to problem, który może zacząć się już przy okazji pierwszej miesiączki. Ból zmniejsza się stopniowo z każdym dniem menstruacji, ponieważ obniża się poziom prostaglandyn. Doświadczenie bólu i dyskomfortu jest bardzo indywidualną kwestią i jego stopień będzie różnił się w zależności od osoby.

Wtórne bolesne miesiączkowanie – kiedy trzeba szukać przyczyny?

Przyczyny bólu należy szukać zawsze wtedy, kiedy przysparza nam cierpienia i dyskomfortu – żeby sobie ulżyć i zadbać o własne potrzeby. Każdy taki objaw wpływa na nasze samopoczucie i może ograniczać w pewnym stopniu naszą aktywność, dlatego warto temu przeciwdziałać.

To może Cię zainteresować: Self-care w czasie okresu

Choroby i nieprawidłowości, które mogą powodować nasilone objawy

Istnieją choroby i stany, która dodatkowo pogarszają bolesne miesiączkowanie u kobiet. Są to m.in.:

• mięśniaki macicy,
• endometrioza,
• adenomioza,
• polipy,
• stany zapalne,
• zaburzenia cyklu.

Jeśli podejrzewasz, że Twoją córkę (lub Ciebie) może dotyczyć którykolwiek z powyższych problemów, koniecznie umów konsultację ginekologiczną. Możecie przed nią wypełnić darmową Analizę Dobrostanu Intymnego – ankietę, która na podstawie podanych objawów wskaże możliwe przyczyny dyskomfortu. Wyniki łatwo można wydrukować i zanieść swojemu lekarzowi/lekarce. To przydatne narzędzie dla każdej kobiety, która chce poznać lepiej swój organizm i świadomie zadbać o własny komfort.

Jakie objawy towarzyszą bolesnym miesiączkom?

Bolesnym miesiączkom towarzyszy całe spektrum objawów charakterystycznych dla fazy menstruacyjnej.

Najczęstsze dolegliwości bólowe u dziewcząt

Bolesność podczas okresu może zdarzyć się tak naprawdę już przy okazji menarche, czyli pierwszej w życiu miesiączki u młodej dziewczyny.

„Pamiętam, że kiedy dostałam pierwszy okres, byłam przygotowana – miałam w plecaku podpaskę. Ale nie spodziewałam się, że już wtedy zacznie boleć mnie brzuch! Na następne miesiączki zawsze brałam ze sobą leki rozkurczowe” – Lucyna, 27 lat

Bóle brzucha, bóle krzyża, skurcze i ból w okolicy kanału szyjki macicy

Ból może pojawiać się w różnych częściach ciała i występować ze zróżnicowaną intensywnością. Najczęściej dyskomfort odczuwamy w okolicach brzucha (a zwłaszcza podbrzusza), krzyża i macicy. Skurcze (które bywają silne) mają na celu wydalenie przez pochwę wydzieliny menstruacyjnej, na którą składają się m.in. krew, złuszczone endometrium (wyściółka macicy) i śluz szyjkowy.

Objawy towarzyszące menstruacji

Poza typowymi bólami menstruacyjnymi w brzuchu i plecach, możemy doświadczać także dolegliwości ze strony układu pokarmowego – i nie tylko.

Krwawienie, nudności, wymioty, biegunka, bóle głowy, zawroty głowy

Typowy objaw, który jest jak najbardziej prawidłowy, to pojawienie się krwi menstruacyjnej. Niestety, towarzyszyć temu mogą nudności, a w przypadku bardzo bolesnych skurczów również wymioty i/lub biegunka (a czasem wręcz przeciwnie – zaparcia; każdy organizm reaguje inaczej i jest to kwestia indywidualna). Dolegliwości mogą być odczuwalne również w głowie – dość częste są bóle i zawroty, które utrudniają koncentrację, a niekiedy wręcz uniemożliwiają normalne funkcjonowanie.

Jak bolesne miesiączki wpływają na codzienne funkcjonowanie?

Bolesne miesiączki mogą rzutować na to:

• jak radzimy sobie w szkole,
• czy jesteśmy w stanie uczestniczyć w lekcjach WF i podejmować aktywność fizyczną,
• czy możemy wykonywać codzienne obowiązki domowe,
• czy damy radę utrzymać dobre, zdrowe relacje z rówieśniczkami i rówieśnikami,
• jak duży odczuwamy stres i jego emocjonalne skutki.

Nasilone objawy mogą świadczyć o chorobie i nie należy ich bagatelizować. Zaopiekowanie się problemem i znalezienie rozwiązań dopasowanych do danego przypadku może znacznie poprawić komfort życia, ale wymaga determinacji i dociekliwości pacjentki oraz wiedzy, kompetencji i zaangażowania lekarza/lekarki.

Przyczyny bolesnego miesiączkowania u młodych kobiet

Bóle menstruacyjne mogą mieć bardzo różne przyczyny. Istotna jest właściwa diagnostyka kierowana przez ginekologa/ginekolożkę oraz samoobserwacja, żeby znaleźć źródło problemu.

Dlaczego niektóre pacjentki odczuwają silniejsze bóle menstruacyjne?

Stopień odczuwania bólu zależy od indywidualnych uwarunkowań – każda z nas ma inny próg bólu, inaczej się odżywia, inaczej odczuwa stres, podejmuje różne aktywności fizyczne, ma inną budowę ciała, inne geny i inne choroby. 

Poziom prostaglandyn i ich wpływ na skurcze macicy

Wysoki poziom prostaglandyn obserwuje się zwłaszcza tuż przed i na początku miesiączki. Ten wzrost wywołuje skurcze macicy, a w efekcie dyskomfort lub bóle menstruacyjne. Im wyższy poziom tych lipidów, tym silniejsze skurcze.

Czynnik hormonalny i dojrzewanie układu rozrodczego

Pierwsze cykle u młodej dziewczyny zazwyczaj są nieregularne i bezowulacyjne, a co za tym idzie – różne procesy w ciele muszą dopiero się ustabilizować. Brak stabilności poziomu hormonów nierzadko przekłada się na mocniejsze bóle menstruacyjne, które wraz z dojrzewaniem układu rozrodczego mogą stawać się słabsze. W niektórych przypadkach miesiączki po pierwszej ciąży są mniej dokuczliwe, jeśli chodzi o odczuwany dyskomfort.

Styl życia i brak aktywności fizycznej jako potencjalne czynniki nasilające ból

Dieta uboga w magnez, wapń i kwasy omega-3 oraz brak regularnego ruchu mogą niestety skutkować zwiększonym poziomem dyskomfortu podczas miesiączki. Ćwiczenia fizyczne poprawiają krążenie, dotleniają tkanki i pomagają wydzielać endorfiny. Warto wdrożyć je do swojej rutyny, by zachować sprawność i w naturalny sposób przeciwdziałać bólowi.

„Moje okresy zawsze były niekomfortowe. Kiedy odkryłam pilates i zaczęłam chodzić regularnie, zorientowałam się, że ten ból podczas miesiączki stał się mniejszy, więc ewidentnie mi się poprawiło i ruch pomógł :)” – Jagoda, 30 lat

Chcesz wiedzieć więcej? Przeczytaj poradnik Jak ćwiczyć zgodnie ze swoim cyklem miesiączkowym 

Diagnostyka – kiedy ból jest sygnałem?

Pewnie przez całe życie trwałaś w przeświadczeniu, że bolesne miesiączki są normalne; w naszym społeczeństwie utarło się to przekonanie, co niestety przekłada się na wieloletnie ignorowanie swoich objawów przez kobiety, a co za tym idzie – lata niezdiagnozowanych chorób i stanów, które można i powinno się leczyć.

Objawy alarmowe u dziewcząt i nastolatek

U młodych kobiet powinniśmy zwracać uwagę na stopień dolegliwości i to, jak przekłada się on na ich samopoczucie oraz zdolność do normalnego życia – w szkole, w domu, w społeczeństwie. Objawy alarmowe to:

• nasilenie bólu (czasem tak mocne, że może powodować nudności lub nawet wymioty),
• bardzo obfite krwawienie,
• nieregularność cyklu miesiączkowego,
• gorączka,
• niemożność uczestniczenia w codziennych aktywnościach.

Kiedy warto skonsultować się z ginekologiem lub lekarzem rodzinnym?

Kiedy dolegliwości związane z cyklem menstruacyjnym utrudniają młodej kobiecie codzienne życie: nie może w pełni uczestniczyć w lekcjach, zajęciach sportowych, ale też wyjściach z koleżankami.

Jakie badania może zlecić lekarz?

Podstawą do zlecenia badań jest wywiad lekarski. Po nim lekarz/lekarka wystawia skierowanie – mogą to być:

• morfologia,
• CRP/OB,
• badania hormonalne,
• USG narządów rodnych.

Leczenie bolesnego miesiączkowania – możliwości i zalecenia specjalistów

Dolegliwości związane z bolesnymi miesiączkami u kobiet można leczyć różnymi sposobami. Poniżej niektóre z nich.

Leki dostępne bez recepty i leki przeciwbólowe

W przypadku bolesnego okresu najczęściej sięgamy po ibuprofen lub naproksen (przeciwbólowe, przeciwzapalne), leki rozkurczowe lub paracetamol.

Niesteroidowe leki przeciwzapalne – kiedy działają najlepiej?

Najlepiej zażyć je tuż przed spodziewaną miesiączką (2–3 dni przed) lub od razu, kiedy tylko zacznie się odczuwać ból.

Leczenie bolesnego miesiączkowania u specjalisty

Choć ból to powszechny i nieprzyjemny objaw towarzyszący miesiączce, może się okazać, że wysoki poziom dyskomfortu wynika z występowania u kobiety choroby – na przykład endometriozy. Przeciętnie uzyskanie takiej diagnozy u pacjentki zajmuje… nawet 9 lat!**

Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (World Health Organisation, WHO), na endometriozę cierpi ok. 10% (190 milionów) kobiet w wieku reprodukcyjnym na świecie.***

Leki hormonalne – jak działają i kiedy są stosowane?

Tabletki antykoncepcyjne zawierają hormony (estrogeny, progestageny), które blokują owulację i obniżają poziom prostaglandyn. Lekarz/lekarka może je przepisać w celu zapobiegania ciąży, uregulowania cyklu lub przeciwdziałaniu bolesnym miesiączkom – kiedy stosujemy doustną antykoncepcję hormonalną, nie występuje „naturalny okres” i złuszczanie endometrium, tylko krwawienie z odstawienia (jeśli robimy 7-dniową przerwę po 21 dniach brania tabletek), które jest reakcją na zmianę w poziomie hormonów we krwi.

Domowe sposoby na zmniejszenie bólu

Bolesne miesiączkowanie to coś, na co mogą pomóc również proste metody, łatwe do wdrożenia w warunkach domowych.

Ciepłe okłady, techniki oddechowe, relaksacja

Ciepły okład (termofor) na podbrzusze, spokojne oddychanie przeponą (czyli tak, by przy wdechu nosem unosił się brzuch, a nie klatka piersiowa) oraz techniki relaksacyjne (rozciąganie, joga, praktyki mindfulness) mogą być dobrym sposobem na łagodzenie dolegliwości – skupiają się one na rozluźnieniu mięśni.

Ćwiczenia relaksacyjne i wzmacnianie mięśni

Niekiedy na dolegliwości menstruacyjne pomóc może joga rozluźniająca. Pozycje, które są rekomendowane w przypadku bólu, nie są wymagające i mają na celu relaksację, a nie zbędne napięcia:

• szewca,
• jeźdźca,
• wieńca.

Potrzebujesz rady, jakie ćwiczenia i pozycje będą najlepsze na Twoje dolegliwości? Zadaj pytanie naszej ekspertce od fizjoterapii uroginekologicznej przez formularz!

Styl życia a zmniejszanie nasilenia objawów

Każda kobieta powinna zdawać sobie sprawę, jak małe zmiany w codziennych nawykach mogą przynieść ulgę w nieprzyjemnych dolegliwościach. Co istotne, do problemu warto podchodzić holistycznie i łączyć prawidłową dietę z aktywnością oraz odpowiednią opieką lekarską – dla najlepszych możliwych efektów.

Aktywność fizyczna a zmniejszenie skurczów

Aktywność fizyczna typu spacery, lekka joga, rozciąganie czy pływanie, może redukować ból podczas okresu. To dlatego, że ćwiczenia naturalnie zwiększają poziom endorfin, poprawiają ukrwienie, dotleniają mięśnie i obniżają poziom prostaglandyn odpowiedzialnych za wywoływanie skurczy.

Dieta wspierająca pracę mięśni i układu hormonalnego

Dieta dla osoby cierpiącej na bolesne miesiączki powinna obejmować produkty dostarczające organizmowi:

• witaminę B6,
• kwasy omega-3,
• magnez,
• wapń.

Wybieraj ryby morskie, orzechy, produkty pełnoziarniste, kasze i w razie potrzeby suplementy diety, uzupełniająco, po zweryfikowaniu potencjalnych niedoborów.

Pamiętaj, że kofeina, wysoko przetworzona żywność, cukier i sól mogą nasilać dolegliwości bólowe i obniżać samopoczucie w trakcie cyklu.

Nawodnienie i unikanie kofeiny podczas menstruacji

Nawodnienie jest również ważne, jeśli silne bóle menstruacyjne wywołują u nas wymioty. Uzupełnianie wody pomoże uniknąć odwodnienia. Kawa, a raczej zawarta w niej kofeina, może nasilać objawy bólowe, takie jak skurcze – nie musisz rezygnować z kawy całkowicie, natomiast warto ograniczyć jej spożycie podczas okresu, aby zapobiec zaostrzeniu dolegliwości – w tym: bólów głowy, wzdęć i skurczów.

Jak rozmawiać z nastolatką o bólu i menstruacji?

W rozmowie z dzieckiem przygotowującym się na pierwszą miesiączkę kluczowe są: szczerość, rzeczowość, dostępność emocjonalna, brak poczucia wstydu i otwartość na ciekawość nastolatki. Nie warto demonizować okresu, by nie generować lęku u swojej córki – nie wszystkie dziewczęta mają bolesne miesiączki, natomiast na pewno warto przygotowywać je na taką ewentualność. Należy podkreślać, że córka nie będzie sama z tym potencjalnym problemem, że ma Twoje wsparcie, a także lekarzy, którzy zaopiekują się jej dolegliwościami, jeśli będzie taka potrzeba.

Więcej na temat zasad właściwej komunikacji z dojrzewającą córką w naszym poradniku:

Jak przygotować się do pierwszej miesiączki – przewodnik dla mam i córek

Emocjonalny aspekt pierwszej miesiączki

Wystąpienie pierwszej miesiączki może być dla dziewcząt stresujące – i pewnie większość kobiet, które mają ją już za sobą, to potwierdzi. Boją się nieprzyjemnych dolegliwości, wpadki z plamą na spodniach i elementu zaskoczenia, a także wyszydzania przez rówieśników. 

Wsparcie rodzica i budowanie bezpieczeństwa

Dolegliwości bólowe mogą sprawić, że dziecko będzie potrzebowało więcej wsparcia – ale bez natarczywości. Na przykład zaproponuj córce, że przygotujesz dla niej termofor. Przede wszystkim – zadbaj o regularne kontrole lekarskie, żeby upewnić się, że jej ciało funkcjonuje prawidłowo i dać nastolatce poczucie bezpieczeństwa.

Sygnały, że warto działać wcześniej

Jeśli Twoje dziecko jest lękowe, często czuje stres i bywa skryte, istnieje ryzyko, że miesiączka będzie dla niego dużym, emocjonalnym przeżyciem. W dodatku stres może potęgować nieprzyjemne dolegliwości związane z menstruacją. Istotne w Waszej relacji będą wzajemne zrozumienie, edukacja, przestrzeń na zadawanie pytań, brak postawy oceniającej oraz zapewnianie wsparcia (w razie potrzeby – również pomocy psychologicznej).

Czy bóle miesiączkowe można przewidzieć i monitorować?

Na podstawie długoterminowej, wnikliwej obserwacji swojego krwawienia i jego regularności jesteśmy w stanie określić, kiedy możemy spodziewać się miesiączki, a co za tym idzie – także bóli menstruacyjnych (jeśli doświadczamy ich w miarę regularnie, czyli np. przez pierwsze dwa dni cyklu).

Rola prowadzenia kalendarza cyklu miesiączkowego

Kalendarzyk pozwala zauważyć regularność miesiączki – lub jej brak. Dzięki niemu łatwiej przewidzimy jej termin, co pozwoli się przygotować zawczasu i zadbać o nasz komfort, gdy okres już nadejdzie. Możemy zaopatrzyć się w leki przeciwbólowe, zaplanować pracę zdalną czy wizytę u fizjoterapeutki uroginekologicznej.

Aplikacje i dzienniki objawów

Cykl miesiączkowy pomogą śledzić także specjalne aplikacje, czyli kalendarzyki na telefon. Można w nich zapisywać swoje objawy w każdej fazie cyklu: np. rozdrażnienie, skurcze, bóle głowy, bóle menstruacyjne, podwyższone libido, kłucie w podbrzuszu i inne. 

Zapis nasilenia i lokalizacji bólu jako narzędzie diagnostyczne

Odnotowując stopień nasilenia bólów menstruacyjnych jesteśmy w stanie dostrzec pewne zależności i schematy – kiedy są lżejsze, a kiedy przybierają na sile. Pomocne jest również określenie, gdzie pojawia się dyskomfort. Na podstawie tych informacji lekarz/lekarka będą mogli wdrożyć skuteczne leczenie.

Bóle menstruacyjne młodych kobiet nie muszą ograniczać codziennego życia

Codzienny komfort i dobrostan intymny powinny być jednym z priorytetów każdej kobiety. Jesteśmy uczennicami, pracownicami, mamami, partnerkami – nasze aktywności i relacje nie powinny być zaburzane przez bóle menstruacyjne

Które metody są skuteczne i bezpieczne?

Skuteczną metodą radzenia sobie z bólami menstruacyjnymi są niesteroidowe leki przeciwzapalne dostępne bez recepty, fizjoterapia uroginekologiczna, ciepłe okłady, masaże i lekka, rozluźniająca joga czy spacery. Nie są to metody inwazyjne, ani ryzykowne, jednak w przypadku leków przeciwbólowych zawsze należy stosować się do zaleceń lekarskich i informacji zawartych w ulotce.

Kiedy zgłaszać się do lekarza?

Zawsze, kiedy coś nas niepokoi. Nie bagatelizujmy objawów (dolegliwości bólowych, bardzo obfitego krwawienia, nieregularnego cyklu) i nie dajmy sobie uwierzyć w to, że „tylko nam się zdaje” – nasz komfort i zdrowie to nie przywilej, a prawo. Bolesne miesiączkowanie to realny problem, a nie wymysł czy przejaw histerii.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy bolesne miesiączkowanie u nastolatek jest normalne?

Bolesne miesiączkowanie u nastolatek jest bardzo częste, ale nie powinno być bagatelizowane i normalizowane – każdy niepokojący objaw musi być konsultowany z lekarzem/lekarką. Przyczyną bólu może być np. niezdiagnozowana choroba, dlatego zwracajmy uwagę na samopoczucie naszych dzieci i nie ignorujmy ich objawów.

Kiedy bóle miesiączkowe powinny być powodem do konsultacji ginekologicznej?

Zawsze wtedy, kiedy utrudniają normalne funkcjonowanie (np. sprawiają, że nie jesteśmy w stanie uczestniczyć w lekcji, spotkaniach towarzyskich, chodzić do pracy itp.).

Jakie domowe sposoby pomagają zmniejszyć bóle menstruacyjne?

Najpopularniejszymi sposobami na bóle menstruacyjne są ciepły okład (termofor), ciepła kąpiel, leki przeciwzapalne i lekkie ćwiczenia rozluźniające lub spacer.

Czy aktywność fizyczna może zmniejszyć bóle brzucha w czasie menstruacji?

Tak, ćwiczenia mogą pomóc zredukować dyskomfort. Powinny skupiać się głównie na rozluźnianiu, rozciąganiu i relaksacji mięśni – bez dużych obciążeń, jeśli dolegliwości są mocno dokuczliwe. 

Kiedy leczenie bolesnego miesiączkowania powinno obejmować leki hormonalne?

Wszystko zależy od przyczyny bólu – lekarz/lekarka na podstawie badań postawi diagnozę i dobierze odpowiednie leczenie. Leki hormonalnie nie zawsze będą właściwym rozwiązaniem – czasem trzeba zadziałać np. suplementacyjnie.

Czy bolesne miesiączki mogą wpływać na codzienne funkcjonowanie młodych kobiet?

Tak. Młode kobiety, które mają nieprzyjemne dolegliwości bólowe, mogą nie być w stanie chodzić na zajęcia, lekcje, spotkania towarzyskie czy do pracy. Taka izolacja i brak interakcji społecznych mogą przekładać się na poczucie wyobcowania, a nawet powodować problemy w życiu zawodowym, związane z ograniczoną dostępnością.

Jakie objawy mogą świadczyć o chorobach powodujących nasilone bóle menstruacyjne?

Objawy, które powinny zapalić nam lampkę ostrzegawczą, to m.in.:

• bardzo obfite krwawienie,
• silne skurcze,
• nieregularny cykl lub jego brak,
• gorączka,
• omdlenia,
• wymioty,
• nudności,
• częste infekcje.

Czy stres lub brak snu może zwiększać nasilenie skurczów macicy podczas miesiączki?

Tak. Stres wywołuje napięcie mięśni, a im więcej napięć w ciele, tym większy ból. Dlatego na bóle miesiączkowe często zaleca się ćwiczenia rozluźniające i relaksacyjne. Brak snu negatywnie wpływa na samopoczucie, utrudnia regenerację i wzmaga odczuwanie stresu.

Czy prowadzenie kalendarza cyklu miesiączkowego pomaga w monitorowaniu objawów bólowych?

Tak, wpisując swoje objawy do aplikacji z kalendarzykiem można łatwo zauważyć, w którym momencie fazy menstruacyjnej ból się nasila. Zwykle są to pierwsze dni miesiączki, kiedy krwawienie jest najbardziej obfite, a skurcze najintensywniejsze.

Czy produkty higieniczne, takie jak majtki menstruacyjne, mogą zwiększać komfort przy bolesnych miesiączkach?

Majtki menstruacyjne oczywiście nie wyleczą bólu :) Ale są po prostu bardzo wygodnym produktem na okres. Bielizna menstruacyjna Finally.me ma elastyczną gumkę, jest uszyta z organicznych, oddychających materiałów, które zapewniają przewiew okolic intymnych. Majtki są miękkie, a więc przyjazne wrażliwej skórze. Wkładka chłonna chroni nawet do 12 h – daje długotrwałe zabezpieczenie nawet na dni obfitego okresu.

Więcej informacji: Majtki menstruacyjne dla nastolatek - wszystko co musisz wiedzieć

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.

_________________

*badanie na zlecenie Finally.me, N=1200, CAWI, maj 2024 r.

**https://www.wum.edu.pl/node/15972

***https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/endometriosis