Mikrobiota jelitowa a hormony – jak bakterie jelitowe wpływają na układ hormonalny

Mikrobiota jelitowa uważana jest obecnie za jeden z kluczowych czynników odpowiedzialnych za stan zdrowia człowieka. Praktycznie całe nasze ciało zasiedlają mikroorganizmy. Dzięki rozwojowi urządzeń i technik współczesnej medycyny wiemy coraz więcej o zależnościach między nimi a ludzkim organizmem – w tym jak ważne są dla prawidłowego funkcjonowania naszego układu hormonalnego.

Jak mikrobiota jelitowa wpływa na układ hormonalny?

Zacznijmy od początku.

Czym jest mikrobiota i mikrobiom jelitowy?

Mikrobiota jelitowa to zbiór bakterii, archeonów (jednokomórkowych mikroorganizmów bez jądra komórkowego) i eukariontów (organizmów z jądrem komórkowym, jedno- lub wielokomórkowych) zasiedlających jelita. Wraz ze swoim „gospodarzem”, czyli organizmem człowieka, tworzą złożoną i wzajemnie korzystną relację.

W tekstach popularnonaukowych określenia „mikrobiom jelit” używa się zamiennie z „mikrobiotą jelitową” – jednak jest między nimi różnica. Mikrobiom jest materiałem genetycznym mikroorganizmów, które zasiedlają wnętrze jelit (mikrobioty).

Rola bakterii jelitowych w organizmie jest nie do przecenienia – oddziałują one z komórkami endokrynnymi, które wyściełają jelita. Komórki te wydzielają hormony regulujące różne aspekty metabolizmu (przemiany materii), w tym poziom cukru we krwi, uczucie głodu i sytości.

Kiedy różnorodność mikrobioty zostaje zachwiana, może to oznaczać utratę lub deficyt dobroczynnych bakterii, przerost potencjalnie szkodliwych bakterii lub utratę zdrowej równowagi bakterii jelitowych. 

Połączenie jelito–układ hormonalny

Układ hormonalny złożony jest z tkanek (głównie gruczołów) wytwarzających i uwalniających hormony – czyli substancje chemiczne, które koordynują różne funkcje organizmu. Przekazują sygnały do narządów, skóry, mięśni i innych tkanek poprzez krew. Sygnały te informują organizm, co i kiedy ma robić. Hormony są absolutnie konieczne do życia i utrzymania zdrowia.

Układ pokarmowy (żołądek i jelito cienkie) jest największym układem narządów związanym z układem hormonalnym. Wytwarza on i uwalnia szereg hormonów, które odgrywają rolę w metabolizmie organizmu. Są to np. gastryna i grelina.

Oś jelitowo-mózgowa to złożony układ, w którym występuje wiele czynników endokrynologicznych (hormonalnych). Odgrywają one rolę w rozmaitych procesach fizjologicznych – od trawienia aż po wydalanie produktów przemiany materii. Prawidłowe funkcjonowanie tego układu jest niesamowicie ważne dla człowieka. Dla przykładu – zaburzenia mikrobioty jelitowej (a warto wspomnieć, że nabłonek jelitowy to jedno z największych źródeł hormonów i neuroprzekaźników) wiążą się nie tylko z chorobami jelit, ale także z objawami ze strony mózgu. Są to np. choroba Parkinsona, choroba Alzheimera, autyzm i depresja.

Estrogeny i estrobolom – kluczowe połączenie

Mówiąc o mikrobiocie jelitowej, trudno nie wspomnieć także o estrobolomie.

Czym jest estrobolom i jak działa?

Estrobolom jest częścią mikrobioty jelitowej obejmującą bakterie, które mogą metabolizować i regulować poziom estrogenu w organizmie. W rezultacie to właśnie te bakterie jelitowe mogą oddziaływać m.in. na naszą masę ciała, libido, a nawet nastrój.

Kiedy mikrobiom jelitowy jest zdrowy, estrobolom wytwarza optymalne poziomy enzymu zwanego beta-glukuronidazą. Jeśli jest go zbyt dużo, równowaga poziomu estrogenów może zostać zaburzona. Zdrowy, zróżnicowany mikrobiom jelitowy, zawierający bogaty zbiór różnych bakterii, ma kluczowe znaczenie dla równowagi hormonalnej – również kobiet.

Jak jelita regulują metabolizm estrogenów?

Robią to za pomocą estrobolomu. W wątrobie estrogeny są wiązane z kwasem glukuronowym i trafiają do jelit jako skoniugowane estrogeny (czyli sprzężone). Część bakterii należących do estrobolomu wytwarza enzym beta-glukuronidazę, który może ponownie uwolnić aktywny estrogen. Dzięki temu część hormonu zostaje ponownie wchłonięta do krwiobiegu, zamiast zostać wydalona z organizmu. To naturalny proces, jednak jego nasilenie zależy m.in. od składu mikrobioty jelitowej.

Jak zaburzenia mikrobioty wpływają na hormony?

Dysbioza jelitowa i jej skutki

Dysbioza jelitowa to brak równowagi w mikrobiomie jelit. Jak już wiesz, te mikroorganizmy żyją z nami i pomagają nam na różne sposoby. O zrównoważonym mikrobiomie mówimy wtedy, gdy występuje zdrowa różnorodność mikroorganizmów (bez dominującej bakterii, wirusa ani grzyba). 

Dysbioza jelitowa może być związana z występowaniem następujących chorób i stanów (lub po prostu im towarzyszyć):

• infekcje bakteryjne, takie jak H. pylori i C. difficile,
• nadmierny rozrost bakterii w jelicie cienkim (SIBO),
• choroby zapalne jelit, takie jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Leśniowskiego-Crohna,
• dolegliwości trawienne (np. biegunka, zaparcia, wzdęcia).

Dysbioza jelitowa wpływa jednak nie tylko na układ pokarmowy. Jest powiązana także z układem odpornościowym, nerwowym i, jak już pewnie się domyślasz, hormonalnym.

Związek z chorobami hormonalnymi

Badanie na myszach wykazało, że ich mikrobiom jelitowy uległ zmianie po zachorowaniu na endometriozę. Natomiast po podaniu im bakterii z rodzaju Lactobacillus stan zapalny oraz zmiany związane z endometriozą zmalały.

Okazuje się, że u pacjentek (kobiet) z endometriozą faktycznie występują zmiany w mikrobiomie jelitowym. Oczywiście potrzebne są dalsze badania w tym obszarze, ale dane na ten temat mogą dostarczyć informacji dotyczących mechanizmu powstawania endometriozy, markerów diagnostycznych, a także możliwości terapeutycznych.

Podobnie w przypadku PMOS (dawniej: PCOS), czyli wielogruczołowego zespołu metaboliczno-jajnikowego (dawniej: zespołu policystycznych jajników) – jest on powiązany z mikrobiotą jelitową. W jaki sposób? Liczne badania mówią o tym, że mikroflora jelitowa może regulować syntezę i wydzielanie insuliny, a także wpływać na metabolizm androgenów i rozwój pęcherzyków jajnikowych – to cenne wskazówki mogące pomóc kiedyś wyjaśnić patogenezę PMOS (PCOS).

Mikroflora jelitowa, poza korzystnymi dla zdrowia substancjami (przeciwzapalnymi, przeciwbólowymi i przeciwutleniającymi), może wytwarzać również te potencjalnie szkodliwe. Mogą one przedostawać się do krwiobiegu i wpływać na procesy metaboliczne. To właśnie dlatego zdrowa mikrobiota jelitowa jest kluczowa – brak równowagi w niej może powodować zaburzenia i zwiększać apetyt. A wtedy już bliżej do wzrostu masy ciała, a nawet otyłości. Dieta i styl życia pozostają istotnymi czynnikami w zapobieganiu tej chorobie.

Bariera jelitowa i stan jelit a zdrowie hormonalne

Dlaczego bariera jelitowa jest ważna?

Bardzo istotna jest integralność bariery jelitowej, a to z kilku przyczyn. Pełni ona funkcję strażniczki w jelicie grubym i cienkim. Ta trzywarstwowa bariera odpowiada za:

• kontrolowanie przepływu substancji odżywczych i bakterii,
• regulowanie odporności na obce antygeny,
• odżywienie i obronę organizmu człowieka.

Jeśli bariera jelitowa zostaje naruszona, może dojść do wystąpienia zjawiska zwiększonej przepuszczalności jelit – sytuacji, w której składniki pożywienia i i drobnoustroje przechodzą do krwioobiegu i wywołują stan zapalny. Przyczyną takiego stanu rzeczy mogą być przewlekły stres, dieta bogata w tłuszcz i cukier, a uboga w błonnik, a także nierozważne stosowanie antybiotyków i niektórych leków (np. niesteroidowych leków przeciwzapalnych czy inhibitorów pompy protonowej). Cytokiny prozapalne (czyli białka wytwarzane przez nasz układ odpornościowy) uszkadzają barierę jelitową, a powstała w jej wyniku zwiększona przepuszczalność jelit ułatwia przenikanie toksyn do organizmu. To z kolei prowokuje układ immunologiczny do dalszej produkcji cytokin.

Jak stan jelit wpływa na hormony?

Mikrobiota jelitowa jest niezwykle istotna, jeśli chodzi o produkcję hormonów i zdrowie hormonalne. Nieszczelne jelita zwykle prowadzą do stanów zapalnych. U części osób z chorobą Hashimoto i innymi chorobami autoimmunologicznymi obserwuje się zwiększoną przepuszczalność jelit. Znaczenie zdrowia jelit dla równowagi hormonalnej jest więc naprawdę duże.

Co wpływa na skład mikrobioty jelitowej?

Dieta i styl życia

To, jak się odżywiamy i jaki tryb życia prowadzimy, jest jednym z czynników determinujących skład naszego mikrobiomu w jelitach. Duże znaczenia ma odpowiednia ilość błonnika w spożywanych na co dzień posiłkach, a także unikanie nadmiernego stresu. Niewielka aktywność fizyczna i stopień dbania o higienę także mają wpływ na skład mikrobioty.

Inne czynniki

Znaczenie flory jelitowej jest naprawdę duże. Badanie przeprowadzone przez Uniwersytet Yale udowodniło, że zindustrializowany styl życia zmienia sposób, w jaki organizm ludzki reguluje estrogen i inne hormony z pomocą mikroflory jelitowej. Okazuje się, że mikrobiom jelit u osób żyjących w społeczeństwie zindustrializowanym (systemie ekonomicznym i społecznym napędzanym technologią i masową produkcją, w przeciwieństwie do takiego bazującego na rolnictwie i rzemiośle) ma siedmiokrotnie większą potencjalną zdolność mikrobioty do „recyklingowania” zużytego już estrogenu z powrotem do krwiobiegu niż u osób spoza takich społeczności. Za dużo estrogenu w organizmie (a taki stan powodowany jest również m.in. przez nadmierną masę ciała) może podwyższać ryzyko zachorowania na nowotwory piersi czy endometriozę.

To samo badanie na grupie badawczej wykazało, że noworodki karmione mlekiem modyfikowanym mają od dwu- do trzykrotnie większą zdolność do recyklingu estrogenu w porównaniu do maluchów karmionych piersią. To pokazuje, że zdolność mikrobioty jelitowej do procesowania hormonu estrogenu buduje się już na bardzo wczesnym etapie życia.

Jak wspierać zdrową mikrobiotę i hormony?

O mikrobiotę jelitową i układ hormonalny możemy dbać na różne sposoby.

Codzienne działania

Na co dzień powinniśmy spożywać błonnik pokarmowy. Jego fermentacja w jelitach może wpływać pozytywnie na stan bariery jelitowej, uszczelniając ją i stymulując wzrost pożytecznych bakterii. 

Probiotyki i szczepy bakterii

Można także sięgać po probiotyki. To żywe mikroorganizmy (głównie dobroczynne bakterie i drożdże), które mogą pomagać ograniczać negatywne skutki diety bogatej w tłuszcze oraz stresu. Wzmacniają organizm i wspierają zdrowie jelit (choć należy pamiętać, że ich działanie jest indywidualne dla każdej osoby). Do najczęściej stosowanych probiotyków w formie suplementów zaliczają się:

• Lactobacillus, w tym L. acidophilus, L. rhamnosus, L. casei i L. plantarum;
• Bifidobacterium, w tym Bifidobacterium longum i Bifidobacterium breve.

Dobroczynne bakterie znajdziemy też w produktach spożywczych, takich jak:

• jogurt i kefir,
• zupa miso,
• kombucha,
• kapusta kiszona lub kimchi,
• ogórki kiszone i sok z ogórków kiszonych.

Rozważ zwiększenie ilości tych produktów w diecie, zwłaszcza jeśli niedawno przeszłaś chorobę lub kurację, która osłabiła Twój mikrobiom, masz skłonność do problemów ze zdrowiem jelit, nieregularnym wypróżnianiem, stresem, i/lub niezdrowe nawyki.

Kiedy mikrobiota może wpływać na zaburzenia hormonalne?

Na przykład wtedy, gdy jest w dysbiozie – czyli w stanie dysregulacji i braku równowagi. To może wpływać na regulowanie poziomu estrogenów w organizmie.

Sygnały, na które warto zwrócić uwagę

• wzdęcia, zaparcia, biegunki, które nieustannie powracają,
• nieregularne miesiączki,
• bolesne okresy,
• nasilony PMS,
• trądzik,
• silne wahania nastroju.

Pamiętaj jednak, że same dolegliwości ze strony układu pokarmowego nie muszą wskazywać na zaburzenia gospodarki hormonalnej. Jelita i hormony oczywiście są ze sobą powiązane, ale problem należy traktować kompleksowo i spojrzeć na niego holistycznie. Podobnie z dolegliwościami związanymi z cyklem menstruacyjnym – mogą mieć wiele różnych, złożonych przyczyn.

Mikrobiota jelitowa a zdrowie hormonalne – co warto zapamiętać?

Najważniejsze zależności

Zaburzenia w mikrobiocie mogą przekładać się na zdrowie kobiet, chociażby pod względem poziomu hormonu estrogenu. Jelita można traktować jako ważny element układanki zwanej regulacją hormonalną. Warto pamiętać, że mają bezpośredni wpływ na nasz metabolizm. Należy regularnie dbać o motorykę jelit (czyli, w dużym skrócie, spożycie błonnika, picie wody i aktywność fizyczną) i wykonywać zlecone przez lekarza/lekarkę prewencyjne badania, by zapobiegać chorobom wynikającym z zaburzeń gospodarki hormonalnej czy stanu mikrobioty jelitowej.

Pamiętaj, że diagnoza zaburzeń hormonalnych wymaga konsultacji ze specjalistą/specjalistką.

Jeśli od dawna masz wrażenie, że „coś jest nie tak", ale trudno Ci to nazwać, darmowa Analiza Dobrostanu Intymnego może być pierwszym krokiem do ułożenia tych obserwacji w całość.

Źródła:

1. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35105664/

2. https://www.mdpi.com/2072-6643/18/7/1052

3. https://news.yale.edu/2026/04/28/modern-lifestyles-affect-how-gut-microbiome-processes-estrogen

4. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5433529/

5. https://my.clevelandclinic.org/health/body/25201-gut-microbiome

6. https://my.clevelandclinic.org/health/body/21201-endocrine-system

7. https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/gut-brain-axis

8. https://www.mariongluckclinic.com/blog/hormones-and-gut-health-the-estrobolome-and-hormone-balance.html

9. https://www.mayoclinic.org/drugs-supplements/conjugated-estrogens-oral-route/description/drg-20075319

10. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/dysbiosis

11. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9986482/

12. https://journals.viamedica.pl/ginekologia_polska/article/view/97581

13. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8291023/

14. https://www.gutmicrobiotaforhealth.com/learning-about-the-gut-barriers-essential-role-to-our-health/